SMED: omsteltijd verkorten

- Willem Heijboer

Wat is SMED (Single-Minute Exchange of Dies)?

SMED is een methodiek binnen Lean die gericht is op het drastisch verkorten van omsteltijden. In veel organisaties is het omstellen of wisselen van een proces, machine of dienst een kostbaar en tijdrovend moment. Denk aan het wisselen van een productielijn, het voorbereiden van een nieuw project of het schakelen tussen klanten met verschillende wensen. SMED helpt om deze wisselmomenten te analyseren en zo efficiënt mogelijk in te richten, zodat kostbare tijd wordt bespaard en flexibiliteit toeneemt.

Single Minute Exchange of Dies: een methode om omsteltijden enorm te reduceren.

Het principe van SMED is dat je onderscheid maakt tussen interne en externe activiteiten. Interne activiteiten kun je alleen uitvoeren als het proces of de machine stilligt. Externe activiteiten kun je al voorbereiden terwijl het proces nog draait. Door zoveel mogelijk stappen naar extern te verplaatsen, versimpel je het omstelproces en verkort je de stilstandtijd. Een voorbeeld: bij een drukkerij werd het wisselen van papierformaten teruggebracht van 30 minuten naar 7 minuten, simpelweg door inktpatronen vooraf klaar te zetten, duidelijke stappenlijsten te maken en taken onder operators te verdelen. Zo’n tijdswinst levert niet alleen lagere kosten op, maar ook een hogere klanttevredenheid door snellere levertijden.

Wat zijn omstellen en omsteltijden?

Omstellen is het proces waarbij een machine, productieproces of werkplek wordt aangepast om over te schakelen naar een ander product, order of dienst. Dit kan bijvoorbeeld het verwisselen van gereedschappen, matrijzen, sjablonen of het instellen van nieuwe parameters zijn. Omstellen komt veel voor in productieomgevingen, maar ook in kantoren en logistiek, zoals het voorbereiden van een nieuwe taak, het omschakelen naar een andere klant of het opstarten van een nieuw project.

De omsteltijd is de tijdsduur die nodig is om een machine, proces of afdeling gereed te maken voor het volgende product of de volgende activiteit. Tijdens de omsteltijd ligt het proces vaak stil en worden er geen waarde toevoegende werkzaamheden uitgevoerd. Lange omsteltijden leiden tot hogere kosten, meer verspilling en minder flexibiliteit. Door omsteltijden te verkorten met methodes zoals SMED, kunnen organisaties sneller schakelen, efficiënter produceren en beter inspelen op klantvragen.

Waarom is SMED belangrijk?

Elke minuut dat een proces stilligt, kost geld. In productieomgevingen betekent een lange omsteltijd vaak dat machines niet benut worden, operators wachten en levertijden oplopen. SMED helpt om deze stilstand tot een minimum te beperken en zo meer waarde te halen uit dezelfde capaciteit. Dat maakt het een krachtige hefboom voor efficiëntie, flexibiliteit en klantgericht werken. Zeker in markten waar kleine series en snelle wissels de norm worden, is SMED echt een noodzaak.

De belangrijkste voordelen van SMED op een rij:

• Minder stilstandtijd: processen draaien sneller door, dus meer output per dag.

• Lagere kosten: minder wachttijd, minder verspilling, betere benutting van mensen en middelen.

• Meer flexibiliteit: sneller kunnen wisselen tussen producten, taken of klanten.

• Hogere klanttevredenheid: kortere doorlooptijden en betere leverbetrouwbaarheid.

• Betere standaardisatie: door het analyseren en vereenvoudigen van omsteltaken.

• Meer eigenaarschap: medewerkers worden actief betrokken bij het verbeteren van hun werk.

Oorspronkelijk werd SMED ontwikkeld voor productieomgevingen, zoals in de automobielindustrie waar gereedschapswissels uren konden duren. Maar het principe is breder toepasbaar. Ook in kantooromgevingen wisselen mensen voortdurend van taak of project. Denk aan het schakelen tussen klantdossiers, rapportages of vergaderingen. Door ook hier de ‘omsteltijd’ te verkorten (bijvoorbeeld met sjablonen, duidelijke processen of het minimaliseren van afleiding) verhoog je de productiviteit en focus. Zo is SMED niet alleen een Lean-instrument voor machines, maar ook voor mensen.

Hoe werkt SMED precies?

SMED is een gestructureerde aanpak waarbij elke stap van het omstelproces kritisch wordt bekeken, geordend en geoptimaliseerd. Het doel is om intern en extern werk strikt te scheiden, interne stappen waar mogelijk naar extern te verplaatsen en stilstand te elimineren. Van daaruit optimaliseer je intern én extern werk, documenteer je de nieuwe werkwijze en begin je opnieuw: iteratief steeds sneller. Hieronder volgen de zeven klassieke stappen van SMED, zoals omschreven in bronnen die deze methodiek onderschrijven.

De 7 stappen van SMED volgens Shigeo Shingo:

1. Observeer het huidige omstelproces intensief. Documenteer alle handelingen, bij voorkeur met video. Breng bottlenecks in kaart, meet tijden en onderscheid waardevolle en verspillende handelingen.

2. Scheid interne van externe activiteiten duidelijk. Interne activiteiten kunnen alleen als het proces stilstaat. Externe kunnen tijdens productie voorbereid worden. Dit onderscheid vormt de kern van SMED.

3. Zet interne activiteiten waar mogelijk om naar extern. Denk aan voorbereiden, gereedschappen klaarzetten of onderdelen verzamelen terwijl de machine nog draait. Zo minimaliseer je stilstand.

4. Optimaliseer en versimpel interne activiteiten. Reduceer bewegingen, combineer handelingen, gebruik snelkoppelingen of standaard gereedschappen (zoals klemmen in plaats van schroeven).

5. Optimaliseer externe activiteiten nauwkeurig. Zorg dat voorbereiding ongehinderd, volledig en effectief verloopt—bijvoorbeeld via kits, checklists of visuele hulpmiddelen.

6. Documenteer de nieuwe standaardprocedure. Leg de verbeterde werkwijze vast in duidelijke instructies, video’s of visuele werkkaarten. Dit maakt herhaling en training eenvoudig en uniform.

7. Herhaal het proces (continu verbeteren). Elke iteratie moet tot significante reductie van omsteltijd leiden. Dit cyclische karakter maakt SMED krachtig en past binnen Kaizen.

Wat is de oorsprong van SMED?

SMED is ontstaan in de Japanse industrie, waar de noodzaak om flexibel en efficiënt te produceren steeds groter werd. Binnen Toyota werd duidelijk dat lange omsteltijden een grote belemmering vormden voor het produceren van kleine series zonder grote voorraden. Shigeo Shingo ontwikkelde daarop een praktische methode om deze omsteltijden drastisch te verkorten: SMED. De aanpak groeide uit tot een wereldwijde standaard binnen Lean manufacturing.

Chronologische ontwikkeling van SMED:

• 1950s – Lange omsteltijden bij Toyota: Het wisselen van stansvormen duurde vaak meerdere uren, wat leidde tot hoge voorraadkosten en weinig flexibiliteit.

• 1950s – Taiichi Ohno stelt flexibiliteit centraal: Binnen het Toyota Production System wordt duidelijk dat snelle omstellingen cruciaal zijn voor just-in-time productie.

• 1960s – Shigeo Shingo start zijn analyse: Door observaties op de werkvloer ontdekt hij dat veel omsteltijd zit in voorbereiding, zoeken en afstemming.

• 1969 – Shingo introduceert SMED-structuur: Hij maakt het onderscheid tussen interne (bij stilstand) en externe (tijdens draaien) omstelactiviteiten.

• 1970s – Grote tijdswinst in de praktijk: Toyota reduceert omsteltijden van 3 uur naar minder dan 10 minuten, waardoor kleine series rendabel worden.

• 1980s – Kennis verspreidt zich wereldwijd: Via boeken, trainingen en consultancy van Shingo vindt SMED zijn weg naar Westerse industrieën.

• 1990s – SMED raakt ingebed in Lean: De methode wordt standaardonderdeel van Lean-trajecten in productie, maar ook daarbuiten.

• 2000s – Digitalisering versterkt SMED: Met video-analyse en werkinstructies worden omsteltijden nog verder geoptimaliseerd.

Hoe implementeer je SMED in je organisatie?

De start van SMED vraagt om een scherpe blik op je eigen proces. Richt je niet direct op het omstellen zelf, maar onderzoek waar de grootste verliezen in tijd en flow ontstaan. SMED is vooral effectief wanneer stilstand en wachttijden rondom omstellingen structureel zijn.

Stappen voor een effectieve SMED-implementatie:

1. Breng het proces visueel in kaart. Maak een Value Stream Map (VSM) of procesflow, waarin je alle stappen, wachttijden en vooral omsteltijden benoemt. Zo zie je snel waar de knelpunten zitten.

2. Identificeer de grootste bottlenecks. Analyseer waar stilstand, wachttijd of veelvuldige omstellingen optreden. Kijk naar zowel de frequentie als de duur en bepaal waar optimalisatie het meeste oplevert.

3. Observeer en meet omsteltijden op de werkvloer. Verzamel data, observeer processen en maak eventueel video-opnames. Betrek medewerkers actief bij het vastleggen van elke stap en de variaties daarin.

4. Beoordeel of SMED de juiste aanpak is. Zijn de omsteltijden hoog, onvoorspelbaar of belemmeren ze de doorstroming? Dan is SMED een logische volgende stap.

5. Voer SMED toe op geselecteerde knelpunten. Kies de grootste of meest storende omstelling(en) als startpunt. Pak het proces cyclisch aan, en voer na de eerste verbeteringen nogmaals een analyse uit.

6. Gebruik aanvullende analyses zoals takttijd. Kijk na het toepassen van SMED of de flow daadwerkelijk is verbeterd, bijvoorbeeld met een takttijd-analyse of procesobservaties.

7. Train en betrek medewerkers continu. Geef medewerkers kennis over SMED en Lean, en betrek ze actief bij het vastleggen en verbeteren van omsteltaken. Blijf samen leren en optimaliseren.

De belangrijkste les: wacht niet tot je alles perfect in beeld hebt, maar begin gewoon. Kleine verbeteringen leveren vaak direct tijdswinst op. SMED werkt vooral als je het samen doet en blijft leren van elke iteratie. Zo maak je omsteltijd stap voor stap beheersbaar en benut je het volle potentieel van je mensen en machines.

Wat zijn voorbeelden van SMED in de praktijk?

SMED vindt zijn weg in allerlei sectoren, van productie tot dienstverlening en logistiek. Elk voorbeeld laat zien hoe omsteltijd verkorten leidt tot meer flexibiliteit, lagere kosten en betere prestaties.

Maakindustrie
In de maakindustrie wordt SMED veel toegepast om productielijnen snel te laten wisselen tussen verschillende productseries. Bijvoorbeeld een verpakkingsfabriek waar het wisselen van verpakkingsformaten eerst meer dan een uur duurde. Door SMED toe te passen, zoals het vooraf klaarzetten van onderdelen en het verdelen van taken onder operators, daalde de omsteltijd naar minder dan tien minuten. Hierdoor werd het mogelijk om vaker en sneller van product te wisselen zonder grote voorraden aan te houden.

Dienstverlening

Ook in de dienstverlening werkt SMED. Denk aan een verzekeringskantoor waar medewerkers veel tijd verloren bij het omschakelen tussen verschillende klantdossiers. Met standaard templates, duidelijke checklists en een logische indeling van werkstations werd de ‘omsteltijd’ tussen dossiers met 40% teruggebracht. Het resultaat: snellere doorlooptijden en een hogere klanttevredenheid.

Logistiek

In de logistiek wordt SMED ingezet om overslagen of ombouwwerk sneller te maken. Een distributiecentrum versnelde bijvoorbeeld de wissel van pallets met verschillende afmetingen. Door materialen vooraf te sorteren en taken helder te verdelen over teamleden, halveerde de benodigde tijd per wissel. Dit zorgde voor meer verwerkingscapaciteit, minder fouten en een soepelere flow door het magazijn.

Wat zijn de uitdagingen bij SMED-implementatie?

Hoewel SMED grote voordelen kan opleveren, komen organisaties tijdens de invoering vaak verschillende uitdagingen tegen. Het reduceren van omsteltijden vraagt niet alleen om een technische aanpak, maar vooral om draagvlak, samenwerking en discipline. Herken en erken de knelpunten om ze gericht aan te pakken en de kans op blijvend succes te vergroten.

Veelvoorkomende uitdagingen bij SMED en hoe hiermee om te gaan:

• Weerstand tegen verandering: Medewerkers zijn vaak gehecht aan vertrouwde routines en zien op tegen nieuwe werkwijzen. Betrek mensen daarom vroeg in het verbeterproces, geef uitleg over het doel van SMED en laat successen snel zien om draagvlak te creëren.

• Onvoldoende procesinzicht: Het komt voor dat het huidige omstelproces niet volledig in beeld is, waardoor verbeteringen niet doelgericht worden doorgevoerd. Zorg voor gedetailleerde observaties, bijvoorbeeld door samen te filmen en iedere stap te analyseren met het team.

• Beperkte tijd en prioriteit: Door de drukte van de dagelijkse operatie krijgen verbeterprojecten soms te weinig aandacht. Reserveer structureel tijd voor het analyseren en verbeteren van omsteltijden, bijvoorbeeld door het onderdeel te maken van dag- of weekstarts.

• Gebrek aan training en kennis: Medewerkers zijn soms onvoldoende bekend met de SMED-methodiek of weten niet hoe ze het moeten toepassen. Bied praktische trainingen en begeleiding aan en laat ervaren collega’s nieuwe kennis delen op de werkvloer.

• Onvoldoende borging van verbeteringen: Zonder duidelijke instructies en standaardisatie bestaat het risico dat processen na verloop van tijd weer terugvallen. Documenteer de nieuwe werkwijze goed, maak gebruik van visuele hulpmiddelen en blijf de resultaten monitoren.

Wanneer moet je SMED toepassen?

SMED is een krachtig hulpmiddel om omsteltijden te verkorten, maar het is niet altijd de juiste oplossing voor elk proces of elke organisatie. Het loont om kritisch te kijken of de investering in tijd, energie en middelen daadwerkelijk rendement oplevert. SMED is vooral geschikt voor omgevingen waar de impact van omstellen op de prestaties groot is en waar flexibiliteit of korte levertijden een concurrentievoordeel bieden.

SMED is in het bijzonder effectief in situaties waar:

• Omsteltijden significant zijn: Als het omstellen van machines of processen minuten tot uren duurt en de stilstand een knelpunt vormt voor flow of output.

• Kleine series en veel variatie nodig zijn: Bedrijven die veel verschillende producten, diensten of klantwensen snel willen kunnen leveren, profiteren het meest van kortere omsteltijden.

• Veel of frequent gewisseld wordt: In omgevingen met regelmatige productwissels of procesomstellingen levert SMED direct tijdwinst en meer productiecapaciteit op.

• De capaciteit wordt beperkt door omstellen: Wanneer de productielijn of het team regelmatig stilstaat door omsteltaken, kan het verkorten van deze tijd leiden tot een hogere bezettingsgraad.

• Omstellen complex en foutgevoelig is: SMED helpt om processen te standaardiseren en fouten te verminderen, vooral waar veel handmatige handelingen nodig zijn.

Er zijn echter ook situaties waarin SMED minder geschikt is. Denk aan processen met nauwelijks omsteltijd, massaproductie van één enkel product, of wanneer de benodigde investeringen niet opwegen tegen de potentiële besparing. Wees dus kritisch: analyseer eerst goed of omstellen daadwerkelijk een belemmering vormt in je proces. Combineer SMED waar nodig met andere Lean-tools zoals Takttijd-analyse, OEE-metingen of 5S voor een optimaal resultaat. Zo zorg je ervoor dat je de juiste middelen inzet op de juiste plek.

Veelgestelde vragen over SMED (FAQ)

Heb je na het lezen van dit artikel nog praktische vragen over SMED of wil je meer weten over de toepassing in jouw organisatie? Hieronder vind je een overzicht van de meest gestelde vragen rondom SMED, zowel technisch als in de praktijk. Staat jouw vraag er niet bij of wil je persoonlijk advies? Neem gerust contact met ons op, we helpen je graag verder.

Wat is het verschil tussen interne en externe omsteltijd?

Interne omsteltijd omvat alle handelingen die alleen uitgevoerd kunnen worden als de machine of het proces stilstaat, bijvoorbeeld het daadwerkelijk verwisselen van onderdelen. Externe omsteltijd bestaat uit voorbereidingen die je kunt uitvoeren terwijl het proces nog draait, zoals gereedschappen klaarzetten of materialen verzamelen.

Hoe snel kun je resultaten zien met SMED?

Vaak zijn de eerste verbeteringen al zichtbaar na één of twee optimalisatierondes. Door te observeren, analyseren en direct kleine aanpassingen door te voeren, kun je soms al binnen enkele weken tot maanden aanzienlijke tijdwinst boeken.

Is SMED alleen geschikt voor productiebedrijven?

Nee, SMED is ook toepasbaar in logistiek, dienstverlening, kantoren en zelfs in projectmanagement. Overal waar sprake is van ‘wisselmomenten’ of het omschakelen tussen taken of processen kan SMED waarde toevoegen.

Welke tools zijn handig bij SMED-analyse?

Praktische tools zijn bijvoorbeeld een Value Stream Map (VSM), video-opnames van het omstelproces, standaard checklists en visuele werkinstructies. Hiermee krijg je snel inzicht in verspillingen en verbeterpunten.

Hoe verhoudt SMED zich tot andere Lean-instrumenten?

SMED is een van de praktische Lean-methoden om verspilling (muda) te verminderen. Het sluit goed aan bij 5S (werkplekorganisatie), Kaizen (continu verbeteren) en Takttijd-analyse (afstemmen van productie op klantvraag).

Kun je SMED combineren met automatisering?

Ja, automatisering kan sommige interne of externe omstelstappen verder versnellen of vereenvoudigen. Denk bijvoorbeeld aan snelspansystemen, digitale instellingen of automatische gereedschapswissels.

Hoe betrek je medewerkers succesvol bij SMED?

Betrek operators, teamleiders en andere medewerkers vanaf het begin bij het analyseren van het omstelproces. Door samen te observeren, ideeën te verzamelen en verbeteringen te testen ontstaat meer draagvlak en worden oplossingen sneller en blijvend ingevoerd.

Wat levert SMED op voor klanten?

Door kortere omsteltijden kunnen organisaties sneller inspelen op klantvragen, flexibelere levertijden aanbieden en kleinere series rendabel produceren. Dit leidt tot hogere klanttevredenheid en een sterkere concurrentiepositie.

Zelf aan de slag met SMED?

SMED is een bewezen methode om omsteltijden structureel te verkorten en processen flexibeler, efficiënter en klantgerichter te maken. In dit artikel heb je gelezen wat SMED is, hoe het werkt, waar het vandaan komt en hoe je het praktisch toepast binnen verschillende sectoren. Ook de belangrijkste uitdagingen en toepassingen zijn besproken, evenals de relatie met andere Lean- en Six Sigma-technieken.

Wil je verder met SMED of andere Lean Six Sigma onderwerpen zoals 5S, Kaizen of Value Stream Mapping? Overweeg dan een van onze praktijkgerichte trainingen, zoals de Green Belt voor procesverbetering of de Black Belt waarin SMED diepgaand wordt behandeld. Heb je vragen over implementatie of wil je sparren over jouw organisatie? Neem gerust contact op voor een vrijblijvend adviesgesprek of maatwerktraject. Zo maak je jouw processen écht future proof.